Tetris: jak radziecki programista stworzył grę, która podbiła świat

Rok 1984: narodziny Tetrisa w sowieckiej Moskwie

Był rok 1984. Alexey Pajitnov, rosyjski informatyk zatrudniony w Centrum Obliczeniowym Akademii Nauk ZSRR w Moskwie, szukał sposobu na przetestowanie możliwości nowego komputera Elektronika 60. Zamiast suchych benchmarków, postanowił napisać grę opartą na klasycznej układance pentomino – geometrycznych puzzlach, które uwielbiał od dziecka.

Efektem był Tetris. Nazwa powstała ze złączenia greckiego tetra (cztery, bo każdy klocek składał się z czterech kwadratów) oraz słowa tennis – ulubionej dyscypliny sportowej Pajitova. Gra natychmiast zachwyciła współpracowników. Kopiowana ręcznie na dyskietki, rozchodziła się jak wirus po instytucjach naukowych całego Związku Radzieckiego.

Był jednak zasadniczy problem: wszystko, co stworzył obywatel ZSRR w ramach służbowych obowiązków, należało do państwa. Pajitnov nie mógł czerpać zysków z własnego wynalazku. Jego gra stała się własnością systemu, który go zatrudniał.

Jak Tetris uciekł za żelazną kurtynę

W 1986 roku węgierski programista Andras Fajta zauważył Tetrisa podczas wizyty w Moskwie i zabrał kopię na Zachód. Gra trafiła do rąk Roberta Steina z brytyjskiej firmy Andromeda Software. Stein zobaczył komercyjny potencjał i natychmiast rozpoczął negocjacje z radziecką agencją eksportu oprogramowania ELORG. Zanim jednak umowa została podpisana, sprzedał prawa do Tetrisa dalej – firmom Mirrorsoft (należącej do imperium medialnego Roberta Maxwella) i Spectrum HoloByte.

Gra trafiła na Zachód w 1987 roku i od razu zdobyła ogromną popularność. Spectrum HoloByte wydało wersję na PC, Mirrorsoft – na Amigę i Atari ST. Problem polegał na tym, że nikt właściwie nie dysponował legalnymi prawami do tych wydań – umowa Steina z ELORG-iem była formalnie wciąż w zawieszeniu.

To był dopiero początek jednej z najbardziej chaotycznych batalii prawnych w historii branży gier wideo – batalii, w której uczestniczyły korporacje z trzech kontynentów i rządowe agencje rozpadającego się mocarstwa.

Wielka bitwa o prawa: Atari kontra Nintendo

Kiedy Nintendo planowało wydanie Tetrisa na nadchodzącego Game Boya, do akcji wkroczył cały legion prawników. Prawa do gry roszczyli sobie jednocześnie: Robert Stein przez Andromeda Software, synowie Roberta Maxwella przez Mirrorsoft, Atari Games w zakresie wersji na konsole domowe, a ELORG jako jedyny prawowity dysponent radzieckich praw autorskich.

Kluczową rolę odegrał Henk Rogers – holenderski biznesmen i zapalony gracz, który w 1989 roku poleciał osobiście do Moskwy, by negocjować bezpośrednio z ELORG-iem. Misja omal się nie posypała już na początku: Rogers wjechał do ZSRR bez odpowiedniej wizy biznesowej i przez kilka dni balansował na granicy deportacji. Mimo to zdołał przekonać radzieckich urzędników, że prawa do wersji przenośnej powinny trafić do Nintendo.

• Atari twierdziło, że posiada prawa do konsolowych wersji gry – sąd orzekł jednak, że przenośny Game Boy nie jest konsolą domową w rozumieniu zawartych umów
• Nintendo wygrało prawa do wersji handheld i natychmiast dołączyło Tetrisa do zestawu startowego Game Boya
• ELORG zakończył chaos, podpisując precyzyjne umowy i eliminując wszystkich nieautoryzowanych pośredników z łańcucha licencyjnego

Wyrok sądu zakazał Atari sprzedaży ich wersji Tetrisa na konsole na kilka tygodni przed planowaną premierą. Dla Atari była to dotkliwa porażka finansowa. Dla Nintendo – punkt zwrotny, który współtworzył legendę Game Boya.

Tetris i Game Boy: małżeństwo idealne

Nintendo Game Boy zadebiutował w Japonii w kwietniu 1989 roku, a w Ameryce Północnej w lipcu tego samego roku. Kluczową decyzją była rezygnacja z dołączenia do zestawu Super Mario Land na rzecz właśnie Tetrisa – wybór, który okazał się jednym z najgenialniejszych posunięć marketingowych w historii branży gier.

Game Boy stał się natychmiastowym przebojem. Konsola sprzedała się ostatecznie w ponad 32 milionach egzemplarzy, a Tetris osiągnął na tej platformie wynik 35 milionów sprzedanych kopii – paradoksalnie sprzedając się lepiej niż sama konsola, co było możliwe dzięki wykupowi dodatkowych egzemplarzy gry przez posiadaczy starszych wersji urządzenia.

Sekret tkwił w prostocie: Tetris nie potrzebował kolorowego ekranu ani dopracowanej grafiki. Działał doskonale na małym, monochromatycznym wyświetlaczu Game Boya. Można było w niego grać pięć minut w kolejce do lekarza albo pięć godzin w transatlantyckim locie – i za każdym razem wciągał z tą samą siłą.

Pajitnov i sprawiedliwość po 12 latach

Przez pierwsze 12 lat istnienia Tetrisa jego twórca nie zarobił na grze ani grosza. Wszystkie tantiemy trafiały do państwa radzieckiego, a po rozpadzie ZSRR w 1991 roku – do różnych agencji zarządzających spuścizną komunistycznych instytucji. Pajitnov obserwował, jak jego gra przynosi setki milionów dolarów kolejnym właścicielom praw, sam pozostając bez wynagrodzenia.

Sytuacja zmieniła się dopiero w 1996 roku, kiedy wygasły pierwotne umowy ELORG z zachodnimi wydawcami. Henk Rogers – ten sam, który ryzykował deportację z Moskwy, negocjując prawa dla Nintendo – zaprosił Pajitova do współzałożenia The Tetris Company. Spółka przejęła globalną kontrolę nad marką i po raz pierwszy w historii twórca gry zaczął zarabiać na własnym dziele.

Pajitnov przeprowadził się do Stanów Zjednoczonych, przez kilkanaście lat pracował w Microsofcie jako projektant gier, a dziś jako współwłaściciel The Tetris Company nadzoruje licencjonowanie jednej z najbardziej rozpoznawalnych marek w historii rozrywki cyfrowej. Jego historia to jeden z najbardziej wymownych przykładów tego, jak system polityczny może odebrać twórcy owoce jego pracy.

Tetris dziś: nauka, psychologia i wieczna popularność

Cztery dekady po swoim powstaniu Tetris jest wszechobecny. Gra doczekała się ponad 500 milionów pobrań na urządzenia mobilne i jest dostępna na praktycznie każdej platformie, jaka kiedykolwiek istniała – od Atari po smartwatch, od konsol po inteligentne lodówki z ekranem. Łączna sprzedaż wszystkich wydań przekracza 520 milionów kopii, co czyni Tetrisa jedną z najlepiej sprzedających się gier w historii.

Co ciekawe, Tetris trafił też na warsztat naukowców z różnych dziedzin:

• Efekt Tetrisa – po długiej sesji z grą ludzie zaczynają nieświadomie dopasowywać do siebie przedmioty w codziennym życiu, mimowolnie szukając miejsc, gdzie pasowałby klocek; zjawisko opisano w literaturze neurologicznej jako przykład plastyczności mózgu
• Badania nad PTSD – naukowcy z Uniwersytetu Oksfordzkiego wykazali, że granie w Tetrisa w krótkim czasie po przeżyciu traumy może redukować nasilenie flashbacków, angażując wzrokowo-przestrzenne zasoby poznawcze, które w innym przypadku przetwarza łyby traumatyczne wspomnienia
• NP-trudność – matematycy formalnie udowodnili, że optymalne rozgrywanie Tetrisa jest problemem NP-trudnym, co oznacza, że żaden algorytm nie jest w stanie rozwiązać go w praktycznym czasie dla dużych plansz

Historia Tetrisa to opowieść o genialnym pomyśle, który przeżył imperium, w którym powstał. Czterdzieści lat później wciąż dostarcza milionom ludzi tę samą prostą radość – i przypomina, że najlepsze rozwiązania technologiczne bywają zaskakująco proste.