Wikipedia: jak przypadkowy pomysł zrewolucjonizował wiedzę

Nupedia – ambitny projekt, który prawie nikogo nie interesował

Jimmy Wales, przedsiębiorca z Florydy, w 2000 roku postanowił stworzyć coś wielkiego: bezpłatną encyklopedię internetową dostępną dla wszystkich. Razem z Larrym Sangerem – zatrudnionym specjalnie jako redaktor naczelny – uruchomili Nupedię. Koncepcja była prosta: artykuły pisali i recenzowali eksperci z tytułami naukowymi, zgodnie z rygorystycznym, siedmiostopniowym procesem redakcyjnym.

Problem? Po sześciu miesiącach intensywnej pracy Nupedia miała zaledwie 21 ukończonych artykułów. Złożony system recenzji sprawiał, że każdy tekst czekał miesiącami na zatwierdzenie. Projekt pochłaniał pieniądze Walesa, a efekty były żenująco skromne. Coś musiało się zmienić – i to szybko.

Wiki jako ratunek – i bunt akademickiego świata

W styczniu 2001 roku Larry Sanger poznał Bena Kovitza – programistę i entuzjastę projektu WikiWikiWeb, stworzonego w 1995 roku przez Warda Cunninghama. Słowo wiki pochodzi z języka hawajskiego i oznacza po prostu szybko. System pozwalał każdemu użytkownikowi edytować treść natychmiast, bez formalnych procedur i zatwierdzeń. Sanger natychmiast zobaczył potencjał: a gdyby tak dać ludziom możliwość pisania artykułów samodzielnie?

Wales zaakceptował pomysł, ale akademicka społeczność Nupedii była oburzona. Eksperci z tytułami naukowymi nie chcieli, żeby ich profesjonalne dzieło sąsiadowało z tekstami pisanymi przez przypadkowych internautów. Rozwiązanie było dyplomatyczne: Wikipedia – połączenie słów wiki i encyclopedia – wystartowała 15 stycznia 2001 roku jako osobny, eksperymentalny projekt poboczny. Miała zasilać Nupedię surowym materiałem, który następnie byłby dopracowywany przez ekspertów.

Te plany nigdy się nie ziściły. Wikipedia szybko przerosła wszystko.

Wzrost, którego nikt się nie spodziewał

Wales spodziewał się kilkuset artykułów. W pierwszym miesiącu Wikipedia miała ich 600. Po roku – 20 000. Po pięciu latach – ponad milion tylko w wersji anglojęzycznej. Nupedia oficjalnie zakończyła działalność w 2003 roku z 24 ukończonymi artykułami. W tym samym czasie Wikipedia liczyła ich już 75 000. Eksperyment poboczny całkowicie pochłonął swój poważny pierwowzór.

Dziś rozmiar Wikipedii jest trudny do wyobrażenia:

• Ponad 62 miliony artykułów w 330 językach
• 1,7 miliarda unikalnych odwiedzin miesięcznie
• 5. najchętniej odwiedzana strona na świecie
• Zero przychodów z reklam – działa wyłącznie na donacje użytkowników
• Polska Wikipedia: ponad 1,6 miliona artykułów, jedna z 10 największych wersji językowych

Gdyby wydrukować angielską Wikipedię, zajęłaby ponad 2 500 tomów po tysiąc stron każdy – czyli więcej niż cała zawartość Biblioteki Kongresu skompresowana do jednego formatu.

Nature kontra Britannica – historyczne starcie encyklopedii

W 2005 roku prestiżowy magazyn naukowy Nature przeprowadził prowokacyjny eksperyment: niezależni eksperci porównali 42 artykuły z Wikipedii z odpowiednikami z Encyclopaedia Britannica. Wynik był zaskakujący: Wikipedia miała średnio 4 błędy na artykuł, Britannica – 3. Różnica okazała się minimalna, a encyklopedia pisana przez amatorów stała niemal na równi z 244-letnią instytucją uznawaną za złoty standard wiedzy.

Britannica natychmiast zaprotestowała, zażądała sprostowania i opublikowała szczegółowe obalenie metodologii badania. Nature podtrzymało swoją analizę i odmówiło wycofania publikacji. Debata trwała miesiącami w środowiskach akademickich.

Finał przyszedł siedem lat później. W 2012 roku Encyclopaedia Britannica ogłosiła koniec drukowanego wydania po 244 latach istnienia. Ostatnia edycja z 2010 roku sprzedała się w nakładzie zaledwie 8 000 egzemplarzy. Werdykt historii był jednoznaczny.

Jak Wikipedia broni się przed chaosem i wandalizmem

Jednym z najczęstszych zarzutów wobec Wikipedii jest wandalizm – i rzeczywiście, przez lata strona padała ofiarą sabotażu: fałszywe biografie celebrytów, zmieniane daty bitew historycznych, dodawane absurdy w artykułach o poważnych tematach. Jak Wikipedia sobie z tym radzi na taką skalę?

System obrony jest zaskakująco sprawny i wielowarstwowy:

• Boty automatycznie cofają oczywiste wandalizmy w ciągu sekund od ich wprowadzenia – bez udziału człowieka
• Ponad 40 000 aktywnych edytorów w samej angielskiej Wikipedii monitoruje zmiany w czasie rzeczywistym
• Historia edycji pozwala cofnąć każdą zmianę do dowolnej wcześniejszej wersji artykułu jednym kliknięciem
• Ochrona artykułów – kontrowersyjne i popularne hasła mogą edytować tylko zarejestrowani lub doświadczeni użytkownicy z odpowiednim stażem

Ciekawostka: Wikipedia bywa jednym z pierwszych miejsc, w których pojawiają się informacje o śmierci znanych osób. Nie dlatego, że ma najlepszych reporterów – ale dlatego, że wandale zmieniają daty, a społeczność natychmiast to weryfikuje i koryguje.

Co historia Wikipedii mówi nam o technologii i biznesie

Wikipedia to nie tylko encyklopedia – to dowód na to, że tysiące nieskoordynowanych osób mogą współpracować bez centralnego zarządzania i tworzyć coś trwale wartościowego. Dla świata IT jest też lekcją kilku fundamentalnych prawd.

Po pierwsze: doskonały proces może być wrogiem postępu. Nupedia miała lepszy system kontroli jakości, ale zginęła przez własną biurokrację. Wikipedia wybrała szybkość i ciągłą iterację, poprawiając jakość w trakcie – i wygrała.

Po drugie: otwartość skaluje się lepiej niż zamknięte systemy. Każdy może edytować Wikipedię, każdy może sprawdzić jej zawartość. Ten model stał się fundamentem ruchu open source, Linuksa, GitHuba i całej współczesnej kultury programistycznej.

Po trzecie: twórca rzadko wie, co tak naprawdę stworzy. Jimmy Wales chciał zrobić porządną encyklopedię dla ekspertów z tytułami naukowymi. Stworzył największy projekt wiedzy zbiorowej w historii ludzkości – bez jednego reklamodawcy, bez jednego właściciela-korporacji i bez jednego pracownika piszącego artykuły.