BASIC: język, który nauczył programować całe pokolenie

Dartmouth, 1964 – programowanie dla każdego

Na początku lat 60. XX wieku komputery były maszynami dla wtajemniczonych. Programowanie wymagało znajomości języków takich jak FORTRAN czy COBOL – skomplikowanych, wymagających miesięcy nauki i dostępnych wyłącznie dla inżynierów lub naukowców. Przeciętny student nie miał żadnych szans na samodzielne uruchomienie programu.

Dwóch profesorów matematyki z Dartmouth College w New Hampshire postanowiło to zmienić. John G. Kemeny i Thomas E. Kurtz wierzyli, że programowanie powinno być dostępne dla wszystkich studentów – niezależnie od kierunku studiów. Ich cel był prosty: stworzyć język, który absolwent humanistyki opanuje równie szybko co student informatyki.

1 maja 1964 roku o godzinie 4:00 rano w Dartmouth uruchomiono pierwsze programy napisane w nowym języku – BASIC (Beginners' All-purpose Symbolic Instruction Code). Studenci na kilku terminalach jednocześnie wpisali swoje pierwsze programy. Była to cicha rewolucja, choć nikt jeszcze tego nie wiedział.

Kluczowe założenia BASIC-a były przełomowe jak na tamte czasy:

• Język działał w trybie interaktywnym – wyniki pojawiały się natychmiast po wpisaniu polecenia
• Komunikaty o błędach były po angielsku i zrozumiałe dla człowieka
• Nie trzeba było znać architektury sprzętu ani szczegółów systemu operacyjnego
• Program pisało się linia po linii, z numerami wierszy – w sposób intuicyjny i czytelny

Bill Gates, Altair 8800 i narodziny Microsoftu

Przez pierwszą dekadę BASIC był językiem wielkich uczelni i laboratoriów badawczych. Przełom nastąpił w 1975 roku, gdy na rynku pojawił się Altair 8800 – pierwszy masowy zestaw komputerowy dla hobbystów, sprzedawany przez firmę MITS za 397 dolarów w formie zestawu do samodzielnego złożenia.

Altair był jak na tamte czasy imponującą maszyną, ale miał jeden kluczowy problem: nie miał żadnego użytecznego oprogramowania. Właściciel mógł przełączać małymi klapkami wejściowymi i patrzeć na migające diody. To wszystko.

Dwaj młodzi mężczyźni z Bostonu zobaczyli w tym szansę. Bill Gates i Paul Allen – obaj po dwudziestce – zadzwonili do MITS i zaoferowali gotowy interpreter BASIC-a dla Altaira. Był tylko jeden problem: nie mieli ani Altaira, ani gotowego kodu. Napisali go od zera w ciągu kilku tygodni, testując wyłącznie na emulatorze uruchomionym na uczelnianym komputerze Harvardu.

Gdy Allen przyleciał do Albuquerque z taśmą magnetyczną z programem, obaj po raz pierwszy w życiu zobaczyli prawdziwy Altair 8800. Interpreter zadziałał perfekcyjnie za pierwszym razem. Altair BASIC stał się pierwszym produktem firmy, która kilka miesięcy później przyjęła nazwę Microsoft.

Złota era: BASIC w każdym domowym komputerze lat 80.

Sukces BASIC-a na Altairze otworzył drzwi do czegoś znacznie większego. Producenci komputerów domowych szybko zorientowali się, że wbudowany interpreter BASIC-a to kluczowa przewaga rynkowa. Zaczęli masowo licencjonować go od Microsoftu lub tworzyć własne dialekty języka.

Do końca lat 70. i przez całe lata 80. niemal każdy komputer domowy uruchamiał się bezpośrednio w środowisku BASIC-a:

• Apple II – z Applesoft BASIC, napisanym przez Microsoft dla Apple
• Commodore 64 – z Commodore BASIC 2.0, bazującym na Microsoft BASIC
• Sinclair ZX Spectrum – ze Sinclair BASIC, kultowym w Polsce i całej Europie Wschodniej
• Atari 400/800 – z Atari BASIC opracowanym przez Shepardson Microsystems
• IBM PC – z GW-BASIC, a później QuickBASIC od Microsoftu
• MSX – japoński standard obsługiwany przez Sony, Panasonic i Hitachi, oparty na Microsoft BASIC

Włączenie komputera oznaczało jedno: migający kursor i znak gotowości READY. Komputer czekał na Twój program. Nie było innego wyjścia – albo nauczyłeś się BASIC-a, albo nie robiłeś na komputerze nic.

Listingi z Bajtka: jak uczono się programowania z gazety

Lata 80. to złota era BASIC-a i jeden z najbardziej unikalnych fenomenów kulturowych w historii IT. Magazyny komputerowe takie jak Byte, Creative Computing czy polskie Bajtek regularnie drukowały listingi – dziesiątki lub nawet setki linii kodu BASIC, które czytelnik mógł przepisać do swojego komputera.

Brzmi absurdalnie? Mimo to tysiące entuzjastów spędzały godziny, wpisując kod ręcznie, linię po linii. Jeden błąd – literówka, pomylona spacja, błędna cyfra w numerze wiersza – i program nie działał. Trzeba było polować na usterkę jak detektyw. Właśnie tak rodziły się pierwsze umiejętności debugowania u całego pokolenia programistów.

BASIC stał się też językiem pierwszych gier komputerowych pisanych przez amatorów. Proste tekstowe przygody (zwane text adventures), klony Pacmana w znakach ASCII, symulacje ekonomiczne – wszystko powstawało w BASIC-u w garażach i sypialniach. Część z tych programistów-amatorów trafiła później do profesjonalnej branży oprogramowania i gier wideo.

W polskich szkołach BASIC stał się pierwszym językiem programowania w planach lekcyjnych. Lekcja informatyki w latach 80. to była w praktyce lekcja BASIC-a. Tak wyglądała edukacja IT całego pokolenia, które dziś zarządza działami IT w polskich firmach.

Zmierzch klasycznego BASIC-a i odrodzenie jako Visual Basic

Lata 90. przyniosły zmierzch klasycznego BASIC-a. DOS, a potem Windows wymagały bardziej zaawansowanych narzędzi. C, C++ i Pascal zdominowały profesjonalne programowanie. Komputery przestały startować z interaktywnym interpreterem – teraz uruchamiały złożone systemy operacyjne z graficznym interfejsem użytkownika.

Microsoft zareagował zaskakująco elegancko. W 1991 roku wypuścił Visual Basic 1.0 – nowoczesne środowisko programistyczne łączące prostotę BASIC-a z możliwościami graficznego Windows. Visual Basic przez całe lata 90. i 2000. był jednym z najpopularniejszych języków programowania biznesowego na świecie – tysiące wewnętrznych aplikacji firmowych powstało właśnie w tym środowisku.

Ale BASIC przeżył przede wszystkim w jeszcze innej formie: jako VBA (Visual Basic for Applications). Każda firma używająca Microsoft Office korzysta dziś z dziedzictwa BASIC-a. Makra w Excelu automatyzujące raporty, skrypty w Wordzie, bazy danych w Accessie – to wszystko bezpośredni potomkowie języka wymyślonego w Dartmouth w 1964 roku.

Dziś rolę BASIC-a jako pierwszego języka dla każdego przejął Python – prosty, czytelny, powszechnie dostępny. Historia zatoczyła koło: kolejne pokolenie ma swój własny BASIC.

Dziedzictwo, które trwa: co BASIC zmienił w IT na zawsze

BASIC zmienił branżę IT w sposób, który trudno przecenić. Był pierwszym językiem programowania dziesiątek milionów ludzi na całym świecie – w czasach, gdy pojęcie programisty-amatora dopiero się rodziło i kiedy nikt nie wyobrażał sobie, że kodowanie może być zajęciem dla każdego.

Jego dziedzictwo widoczne jest wszędzie dookoła:

• Microsoft – zbudowany na sprzedaży licencji BASIC-a; bez BASIC-a nie byłoby Windowsa ani pakietu Office
• Edukacja IT – model prostego języka jako pierwszego kroku wciąż obowiązuje: dziś to Scratch i Python
• Automatyzacja biurowa – VBA w Excelu to żywe dziedzictwo BASIC-a obecne w każdej firmie z pakietem Microsoft 365
• Kultura tworzenia – duch BASIC-a (każdy może programować) napędza dziś ruch no-code i low-code

Kemeny i Kurtz chcieli jednego: żeby każdy mógł programować. Udało im się ponad wszelkie oczekiwania. Tysiące dzieci, które w latach 80. wpisywały listingi z Bajtka lub Byte, zasilają dziś działy IT firm na całym świecie – w tym we Wrocławiu, gdzie NovaSys wspiera ich codzienną pracę.

Następnym razem gdy otworzysz Excela i uruchomisz makro, pomyśl: to bezpośredni potomek pomysłu dwóch profesorów matematyki, którzy w 1964 roku chcieli po prostu, żeby każdy mógł poczuć radość z programowania.