Adobe Flash: wzlot i upadek technologii, która rządziła webem

FutureWave i przypadkowe narodziny animatora (1993–1996)

Historia Flasha zaczyna się od nieudanego produktu. W 1993 roku Jonathan Gay i Charlie Jackson założyli w San Diego firmę FutureWave Software i stworzyli SmartSketch – program do rysowania wektorowego przeznaczony na tablety Apple Newton. Newton okazał się klapą rynkową, ale Gay zauważył pewną unikalną zaletę formatu wektorowego: pliki były minimalne w porównaniu do bitmap.

W 1995 roku, gdy internet trafiał pod strzechy za pomocą modemów 28,8 kbit/s, Gay przepisał aplikację pod nazwą FutureSplash Animator. Logika była prosta: tam gdzie grafika rastrowa ważyła setki kilobajtów, animacja wektorowa zajmowała kilkanaście. Przy transferze rzędu 3 KB/s ta różnica robiła całe wrażenie.

Technologia szybko przyciągnęła wielkich graczy. Disney użył FutureSplash do stworzenia strony dla swoich seriali animowanych. Microsoft wbudował go w serwis MSN. W grudniu 1996 roku Macromedia – ówczesny gigant multimedialny – kupiła FutureWave za kilka milionów dolarów i przemianowała produkt na Macromedia Flash 1.0. Mało kto spodziewał się wtedy, że ta niepozorna transakcja zrodzi technologię, która dosłownie zmieni oblicze internetu.

Złota dekada: jak Flash opanował każdą przeglądarkę na świecie

Pod skrzydłami Macromedia Flash rozwijał się w zawrotnym tempie. Flash 3 z 1998 roku przyniósł ActionScript – prosty język skryptowy, który zamienił animacje w pełnoprawne aplikacje interaktywne. Flash Player stał się obowiązkowym dodatkiem do każdej przeglądarki, a pod koniec lat 90. był zainstalowany na ponad 98% komputerów podłączonych do internetu. Żadna inna technologia webowa nigdy nie osiągnęła takiego nasycenia rynku.

Kiedy w 2000 roku pękła bańka dot-com, Flash przetrwał. Ba, rozkwitł. Twórcy stron korporacyjnych prześcigali się w efektownych intro animowanych i interaktywnych wizytówkach. Pojawił się serwis Newgrounds – platforma dla niezależnych animatorów i twórców gier, która stała się kultowym centrum internetowej kreatywności całego pokolenia.

W połowie lat 2000 Flash napędzał niemal całą rozrywkę interaktywną w sieci:

• Gry przeglądarkowe: stick-figurki, platformówki, minigry zręcznościowe
• Kultowe animacje: The End of the World, Badger Badger Badger, Peanut Butter Jelly Time
• Pierwsze streamery muzyczne i banery reklamowe wideo
• Interaktywne formularze, kalkulatory i proste aplikacje biznesowe

Co znamienne, nawet YouTube – uruchomiony w 2005 roku – używał Flasha do odtwarzania filmów. Flash był dosłownie wszędzie.

Adobe przejmuje Macromedia – i pierwsze pęknięcia w fasadzie

W grudniu 2005 roku Adobe Systems przejęło Macromedia za 3,4 miliarda dolarów. Flash stał się jednym z filarów nowego portfolio. Adobe inwestowało w platformę: Flash CS3, Flex Framework, AIR (Adobe Integrated Runtime) – ambitna próba stworzenia środowiska dla aplikacji desktopowych opartych na Flashu. Na chwilę wyglądało, że Flash podbije nie tylko przeglądarkę, ale i pulpit.

Jednak wraz z rosnącą popularnością technologia zaczęła odsłaniać swoje słabości. Badacze bezpieczeństwa publikowali kolejne raporty o krytycznych podatnościach. Flash Player stał się jedną z najczęściej atakowanych wtyczek przeglądarki – złośliwy kod mógł zostać uruchomiony przez samo odwiedzenie zainfekowanej strony. Adobe wydawało dziesiątki łatek bezpieczeństwa rocznie, a lista CVE rosła z kwartału na kwartał bez oznak stabilizacji.

Równolegle na horyzoncie pojawiały się zwiastuny przyszłości: konsorcjum W3C pracowało nad HTML5 z natywnym elementem <video> oraz <canvas>, który pozwalał rysować grafikę dynamicznie bez żadnych wtyczek. Na razie były to technologie niszowe, ale ich czas miał nadejść szybciej niż ktokolwiek przypuszczał.

Thoughts on Flash: jak Steve Jobs zabił wtyczkę jednym listem

9 stycznia 2007 roku Steve Jobs zaprezentował iPhone'a. Bez Flasha – i to nie przez zaniedbanie. Przez kolejne trzy lata miliony użytkowników iPhone'ów napotykały na stronach ikonkę puzzla z informacją, że wtyczka nie jest obsługiwana. Adobe naciskało, lobbowało, reklamowało się. W lutym 2010 roku opublikowało nawet plakat z hasłem We love Apple, sugerując gotowość do ugody. Jobs nie odpuszczał.

W kwietniu 2010 roku opublikował otwarty list zatytułowany Thoughts on Flash. Sześć punktów, każdy jak cios:

1. Otwarty vs zamknięty – Flash to zastrzeżona technologia jednej firmy, sprzeczna z ideą otwartego internetu
2. Bezpieczeństwo – przez lata najczęściej atakowana wtyczka przeglądarki
3. Niezawodność – Flash był wskazywany jako główna przyczyna zawieszania się Maców
4. Bateria – Flash zużywał nawet trzykrotnie więcej energii niż sprzętowe dekodowanie H.264
5. Dotyk – Flash zaprojektowano pod myszkę, nie pod palec
6. HTML5 to przyszłość – otwarte standardy muszą zastąpić zastrzeżone technologie

Adobe odpowiedziało własną kampanią reklamową. Jednak Jobs miał rację w kluczowej kwestii: rynek mobilny rósł szybciej niż ktokolwiek przewidywał. Gdy Android początkowo wspierał Flash, implementacja była tak wolna, niestabilna i niebezpieczna, że Google ostatecznie porzuciło wsparcie już w 2012 roku.

HTML5 wygrywa, Adobe się poddaje: 31 grudnia 2020

Po liście Jobsa przemysł webowy ruszył na masową migrację. YouTube i Vimeo wdrażały odtwarzacze HTML5. Duże portale wyłączały animowane intro. Agencje interaktywne przestawiały się na CSS3 i JavaScript. W świecie reklam displayowych banery HTML5 coraz szybciej wypierały flashowe odpowiedniki.

W lipcu 2017 roku Adobe oficjalnie ogłosiło, że 31 grudnia 2020 roku Flash Player przestanie być wspierany. To był symboliczny moment przyznania, że era minęła. Przeglądarki jedna po drugiej zaczęły domyślnie blokować wtyczkę – Chrome, Firefox, Safari, Edge – wszystkie ostatecznie usunęły jej obsługę.

Ostatni dzień Flasha wywołał falę nostalgii. Portale pisały nekrologi. Media społecznościowe zalewały wspomnienia kultowych gier i animacji z Newgrounds. Projekt Ruffle – emulator Flasha oparty na WebAssembly – pozwolił zachować część dziedzictwa w archiwach cyfrowych.

Dziedzictwo techniczne Flasha jest jednak trwalsze niż sama wtyczka. ActionScript był inspiracją dla ECMAScript 4 i pośrednio ukształtował nowoczesny JavaScript. Narzędzie Adobe Animate (następca Flash Professional) do dziś eksportuje animacje do HTML5 Canvas. A Newgrounds nadal działa – tym razem z emulatorem Ruffle, pozwalając grać w tysiące klasycznych tytułów bez żadnej wtyczki.

Co Flash pozostawił po sobie – i czego nas nauczył

Flash to technologia o nieprawdopodobnej trajektorii: od programu do rysowania na nieudanym tablecie, przez wtyczkę zainstalowaną na miliardach komputerów, po symbol minionej epoki. Jego historia zawiera kilka lekcji aktualnych do dziś:

• Zamknięte platformy są kruche. Ekosystem zbudowany na jednej, zastrzeżonej technologii może runąć, gdy jej właściciel straci dominację lub wpływowy gracz zdecyduje się ją zablokować.
• Bezpieczeństwo jako dług techniczny. Zaniedbania w tym obszarze przyspieszyły koniec Flasha bardziej niż jakakolwiek kampania marketingowa Apple.
• Mobilność zmienia wszystko. Technologia doskonała na komputerze stacjonarnym może okazać się zupełnie bezużyteczna w nowych kontekstach użycia.
• Otwarte standardy wygrywają długoterminowo. HTML5, CSS3 i JavaScript – technologie bez jednego właściciela – zastąpiły i przerosły możliwości Flasha.

Dla firm IT płynie z tego bardzo praktyczny wniosek: warto regularnie sprawdzać, na jakich technologiach opierają się firmowe systemy i aplikacje – i czy wśród nich nie ma rozwiązań zbliżających się do końca wsparcia. Wczesna reakcja jest zawsze tańsza niż gaszenie pożaru w ostatniej chwili. Audyt IT w NovaSys to dobry punkt startowy dla każdej firmy, która chce mieć tę pewność.